Is
Giudicados
Cun
sa fine de sa civiltade nuràgica, medas popolatziones aiant
cummintzadu a tenner sa mègius a pitzu de su domìniu de su sardu
territòriu. Acanta de su IX sèculu d.C. (pustis de Cristu), belle
600 annos posca s'acabbu de sa civiltade nuragica, sa Sardigna aiat
bidu nascher una forma noa de “guvernu”: is “giudicados”.
Custos fiant rennus autonomos piticos guvernados dae unu sovranu,
giamadu “Giùixe”. Sos rennos no fiant possedimentos de su
giùighe, ma aparteniant a su pòpulu. Segundu calincunu studiosu,
custa forma de organizatzione de su territòriu, diat poder derivare
dae is formas antigas de “partzidura” de custu chi bi fiant in
Sardigna in su perìodu nuràgicu. Custas autonòmias istatales,
modernas pro s'època, no arrapresentaiant una forma de guvernu
unitariu pro s'ìsula, proite is giudicados fiant 4: Torres,
Casteddu, Arbàree e Gaddura.
Marianu
IV e Elianora de Arbàree
Su
primu sovranu cun intentziones sèrias de unificare sa Sardigna a
suta de unu giudicadu sceti fiat istadu Marianu IV de Arbàree, babbu
de Elianora. Marianu IV fiat divènnidu giùixe a pustis de sa morte
de su frade Pedru III, in su 1347. Is intentziones de su sovranu
fiant istadas postas sùbitu in atu, e gràtzias a atacos lestros,
Marianu de Arbàree fiat resessidu a nche bogare is catalanos
aragonesos dae totu is territòrios sardos. Is ùnicas citades chi
fiant abarradas in manu a sos catalanos fiant istadas Casteddu e
S'Alighera (Alghero).
Intre
is innoatziones prus de importu chi su giùixe de Arbàree aiat
introduidu bi fiat su “codixe rurale”, chi in sighidu at a esser
postu dae sa fìgia in sa Carta de Logu. Posca sa morte de Marianu IV
su rennu fiat passadu a su fìgiu Ugone III. Is bìdeas de Marianu
aiant sighidu sa “vida” issoro in Ugone, sovranu sàbiu e capace.
Sceti una fine lègia e violenta aiat impedidu a Ugone de guvernare
s'ìsula intrea. A pustis de sa morte de Ugone sa sucessione
prevediat chi su rennu passaret a su nepode Federico, fìgiu de
Elianora. Cust'ùrtima aiat fatu rechesta a su rei aragonesu, Pedru
IV, de faer divenner su fìgiu Federico giùixe de Arbàree. Pro faer
custu, Elianora aiat imbiadu a “tratare” in deretura cun su Rei a
su maridu suo, Brancaleone. Pedru IV de Aragona fiat contra a sa
possibilidade de bier guvernare in Sardigna una familia aici potente,
e duncas aiat leadu che a prisoneri a Brancaleone. Elianora comente
respusta si fiat “autoproclamada” Giuixissa de Arbàree, segundu
s'antigu deretu règiu sardu, chi prevediat, pro is fèminas, sa
possibilidade de poder suceder a su babbu o a su frade. Bida sa
situatzione, Pedru IV a sa fine aiat decididu de cunceder a Federico
su guvernu. Sa giuixissa, però, aiat mantennidu su poderiu a su logu
de su fìgiu.
Pro
cantu arreguardat sa polìtica, sa giuixissa de Arbàree si fiat
“afidada” a s'esperientzia de su babbu, lassende sa polìtica de
imprenta autoritària de su frade Ugone. Pro ponner a postu is
istitutos giuridicos locales, e pro garantire sa soberània
(sovranidade) a is territòrios locales de su giudicadu, Elianora
aiat revisionadu sa Carta de Logu, chi su babbu aiat cummintzadu a
scrier. A Elianora de Arbàree aiant cuntestadu, pro mores polìticas,
su deretu a sa sucessione, ma pro issa sa cosa de importu fiat sa
legitimatzione chi su pòpulu dd'aiat donadu. Is lees de Elianora
aiant post unu frenu a sa violèntzia, garantende sa paxe. Sa
giuixissa fiat resessida duncas a sighire e ponner in atu is bìdeas
de su babbu, unende sa Sardigna a suta de unu giudicadu ùnicu, ma
chena resessire a conchistareis giai citadas Casteddu e S'Alighera,
pròpiu comente a su babbu.
Sceti
su destinuaiat cundennadu sa Sardigna: una grae epidemia de peste
aiat corpidu s'ìsula, e sa giuixissa no fiat resessida a si sarvare.
Elianora nos at lassadu in su 1404, cincu annos prima de sa Batalla
de Seddori, in logu e dada non connotas. Sa morte sua, a dolu mannu,
est istada su cummentzu de sa pèrdida de s'indipendèntzia nostra...
Commenti
Posta un commento